Cornelis Heystek
Hoe zag Amsterdam eruit in de zeventiende eeuw? En hoeveel van wat kunstenaars schilderden, kwam overeen met de werkelijkheid? De tentoonstelling Meesterwerk Amsterdam onderzoekt hoe schilders en tekenaars het beeld van de stad vormgaven. Van 6 november 2026 tot en met 7 maart 2027 tonen het Stadsarchief Amsterdam en het Amsterdam Museum schilderijen, tekeningen en prenten van onder anderen Rembrandt, Pieter Saenredam en Jan van der Heyden.
Amsterdam veranderde in de zeventiende eeuw ingrijpend. De stad breidde uit, de grachtengordel kreeg vorm en de internationale handel bracht welvaart, mensen en goederen naar de haven. Kunstenaars legden die veranderingen vast, maar hielden zich niet altijd strikt aan de werkelijkheid.
Sommigen benadrukten monumentale gebouwen, anderen veranderden het perspectief of lieten onderdelen van het stadsbeeld weg. Zo ontstonden voorstellingen die niet alleen documenteerden hoe Amsterdam eruitzag, maar ook bepaalden hoe anderen de stad zagen.
De tentoonstelling brengt werken uit de collecties van beide instellingen samen met bruiklenen uit binnen- en buitenland. Volgens de organisatoren krijgen bezoekers ook kunstwerken te zien die zelden voor het publiek toegankelijk zijn.
De Dam als handelscentrum
Een van de werken die de tentoonstelling belicht, is De Dam gezien naar het westen uit 1668 van Jan van Kessel.
Op het schilderij valt het zonlicht nadrukkelijk op het nieuwe stadhuis, tegenwoordig het Paleis op de Dam. Daaronder speelt zich het dagelijkse handelsleven af. Kooplieden verplaatsen goederen, handelaren bieden hun waren aan en aan het Damrak voeren vissers hun vangst aan.
Het schilderij laat daarmee twee kanten van Amsterdam zien: de stad die met haar architectuur indruk wilde maken en de stad waar handelaren en arbeiders hun brood verdienden.
Bijzonder zijn de details rond de visverkoop. Vrouwen kochten partijen vis door tijdens de handel ‘mijn!’ te roepen en verkochten hun aankopen vervolgens vanuit hun visbanken door. Ook het lossen van de vangst verliep volgens regels. Schippers kregen een nummer dat hun plaats in de losvolgorde bepaalde.
Van Kessel gaf dus niet alleen een stadsgezicht weer, maar legde ook een stukje economische geschiedenis vast.
Vier kunstenaars, vier verschillende torens
De Montelbaanstoren vormt een ander belangrijk onderwerp. Vier kunstenaars verbeeldden de toren op uiteenlopende manieren.
Wenceslaus Hollar tekende het bouwwerk rond 1634 met veel aandacht voor de architectuur. Jan van Goyen koos in 1651 voor een ruimtelijker landschap en liet twee bruggen weg om meer water te kunnen tonen.
Abraham Storck gebruikte de toren rond 1680 als achtergrond voor de inscheping van VOC-troepen. Bij hem draait de voorstelling vooral om de bedrijvigheid op het water.
Rembrandt maakte een opvallend andere keuze. Hij tekende de Montelbaanstoren zonder de karakteristieke houten spits, hoewel die al sinds 1606 op het gebouw stond.
Waarom Rembrandt de spits wegliet, weten onderzoekers niet. Mogelijk wilde hij het oorspronkelijke karakter van de verdedigingstoren benadrukken. De tekening laat bovendien zien hoe hij zijn compositie tijdens het werken uitbreidde: hij voegde stukken papier toe om meer van de omgeving vast te leggen.
De vier voorstellingen maken duidelijk dat een stadsgezicht geen neutrale registratie hoeft te zijn. Iedere kunstenaar bepaalde zelf wat de kijker te zien kreeg.
Van schilderkunst tot sociale media
De tentoonstelling trekt ook een lijn naar het heden. In de zeventiende eeuw hielpen schilderijen en prenten om Amsterdam als een welvarende handelsstad te presenteren. Tegenwoordig beïnvloeden fotografie, sociale media en kunstmatige intelligentie op vergelijkbare wijze hoe mensen steden waarnemen.
Het verschil zit vooral in de snelheid en schaal waarop beelden tegenwoordig ontstaan en circuleren.
Met die vergelijking willen de samenstellers bezoekers laten nadenken over de betrouwbaarheid van beelden. Wat toont een kunstenaar of fotograaf werkelijk, en wat laat die bewust buiten beeld?
Ook buiten het museum
Het Stadsarchief Amsterdam en het Amsterdam Museum organiseren bij de tentoonstelling rondleidingen, workshops, lezingen en activiteiten voor kinderen.
In november plaatsen de organisatoren bovendien op vijftien locaties in Amsterdam verwijzingen naar historische stadsgezichten. Voorbijgangers kunnen daar vergelijken hoe kunstenaars een plek eeuwen geleden vastlegden en hoe diezelfde omgeving er tegenwoordig uitziet.
Bij de tentoonstelling verschijnt een geïllustreerde publicatie in het Nederlands en Engels. Ook de tentoonstellingsteksten en audiotour zijn in beide talen beschikbaar.
Praktische informatie
Meesterwerk Amsterdam – Hoe is de stad verbeeld in de 17de eeuw? loopt van 6 november 2026 tot en met 7 maart 2027 in het Stadsarchief Amsterdam, Vijzelstraat 32. Het Amsterdam Museum werkt aan de tentoonstelling mee.
Meer informatie over de tentoonstelling staat op de website van het Stadsarchief Amsterdam
De redactie