De redactie
Welk eeuwenoud Fries portret verdient een restauratie? Het Fries Museum en het Koninklijk Fries Genootschap laten het publiek daarover beslissen. Bezoekers kunnen tot en met 18 oktober stemmen op vier historische portretten uit de collectie. Het winnende werk wordt gerestaureerd en krijgt vanaf de zomer van 2027 een plaats in een tentoonstelling ter gelegenheid van het 200-jarig bestaan van het genootschap.
Het Koninklijk Fries Genootschap / Keninklik Frysk Genoatskip (KFG) werd in 1827 opgericht en viert volgend jaar zijn tweehonderdste verjaardag. Het Fries Museum besteedt daaraan aandacht met een tentoonstelling over de verzamelgeschiedenis van het genootschap en de rol die het KFG speelde bij het ontstaan van het museum.
Voorafgaand daaraan organiseren beide instellingen een restauratieverkiezing. Het publiek kan kiezen uit vier portretten die restauratie nodig hebben. Feitelijk zijn er drie keuzes, omdat twee kinderportretten als duo meedoen.
Het KFG betaalt de restauratie van de winnaar.
Een onbekende jongen uit de familie Roorda
Een van de kandidaten is een portret van een onbekende jongen van ongeveer twaalf jaar. Aan het afgebeelde familiewapen valt volgens het museum af te leiden dat hij tot de familie Roorda van Tzummarum behoorde.
Zijn kleding helpt bij de datering. De jongen draagt onder meer een korte wambuis, een wijde broek tot de knie, een plooikraag en schoenen met rozetten. Op basis daarvan dateert het museum het schilderij rond 1600.
Naast hem liggen boeken op tafel. De suggestie uit het persbericht dat hier mogelijk een jonge heer op weg naar school is afgebeeld, blijft nadrukkelijk een interpretatie: wie de jongen precies was en waarom de boeken zijn afgebeeld, is niet bekend.
Het schilderij verkeert volgens het museum in slechte staat. Het bestaat uit houten panelen waarvan de naden zijn gaan wijken. Op verschillende plaatsen is Japans papier aangebracht om te voorkomen dat verflagen verder loslaten.
Daarnaast vermoeden restauratoren dat het schilderij in de negentiende eeuw gedeeltelijk is overgeschilderd. Een restauratie kan daardoor verrassingen opleveren: pas bij het verwijderen van latere retouches wordt duidelijk hoeveel van de oorspronkelijke verflaag bewaard is gebleven.
Maeijke Gerrijts van Jelgerhuys
De tweede kandidaat is een portret van de 23-jarige Maeijke Gerrijts van Jelgerhuys. Zij was een dochter van landeigenaar en bestuurder Gerrit Wybes Jelgerhuys. Haar moeder, Phy Douwes Jayema, kwam uit een vermogende familie uit Leeuwarderadeel.
Maeijke is in het zwart gekleed en draagt een dubbele pijpkraag. Rond haar middel bevindt zich een gouden ketting waaraan een pomander hangt. Zo’n geurbol werd gevuld met aromatische stoffen en kon behalve als gebruiksvoorwerp ook als kostbaar sieraad en statussymbool dienen.
In het persbericht wordt gesteld dat Maeijke de pomander ‘demonstratief’ omhooghoudt om haar verfijning en elegantie te tonen. Dat gaat verder dan wat uit het schilderij zelf met zekerheid kan worden vastgesteld. Haar kleding, sieraden en de pomander wijzen wel duidelijk op welstand en sociale status.
Ook dit schilderij heeft restauratie nodig. Volgens het museum is het vernis door eerdere behandelingen aangetast. Dat is vooral zichtbaar in het gezicht en de handen van de geportretteerde.
Twee kleuters uit de familie Cammingha
De derde keuze bestaat uit twee kinderportretten uit de familie Cammingha. Lange tijd werd aangenomen dat hier de zusjes Ymck en Ida Catharina waren afgebeeld, dochters van Schelte van Paffenrode en Wick van Dekema.
Die identificatie staat inmiddels ter discussie.
De kinderen dragen rijk versierde kleding met bloemmotieven, goudgalon en rode schoenen. Links staat de vijfjarige Ymck. Van het kind op het andere schilderij werd lange tijd gedacht dat het haar zusje Ida was.
Volgens het museum wijzen verschillende details er echter op dat het waarschijnlijk om een jongen gaat. Het noemt onder meer de schuin gedragen gouden kettingen, de jachthond en de rode veer aan de muts.
Daarmee is nog niet automatisch bewezen wie het kind precies is. Wel heeft nieuw onderzoek kennelijk aanleiding gegeven om de traditionele identificatie als twee zusjes te herzien.
Ook deze schilderijen zijn toe aan behandeling. Restauratie moet onder meer vuil verwijderen en kleuren en details in kleding en gezichten weer beter zichtbaar maken.
Geld voor mogelijk meer restauraties
Het Koninklijk Fries Genootschap financiert de restauratie van het werk dat de publieksstemming wint. Tegelijkertijd probeert het genootschap aanvullende giften binnen te halen.
Als daarvoor voldoende geld beschikbaar komt, wil het KFG ook de nummer twee en mogelijk de nummer drie van de verkiezing laten restaureren.
Daarmee is de verkiezing niet alleen een manier om publiek bij de tentoonstelling te betrekken, maar indirect ook een middel om aandacht en financiering voor het behoud van de collectie te genereren.
Genootschap stond aan de basis van Fries Museum
De samenwerking tussen het Fries Museum en het KFG heeft een historische achtergrond. Het Provinciaal Friesch Genootschap ter beoefening der Friesche Geschied-, Oudheid- en Taalkunde werd in 1827 opgericht door Franciscus Binkes, Hendrik Amersfoordt en Freerk Fontein.
Het genootschap hield zich bezig met onderzoek naar de Friese taal, geschiedenis, archeologie en cultuur en bouwde door aankopen, schenkingen en legaten een verzameling historische voorwerpen op.
In 1877 vierde het genootschap zijn vijftigjarig bestaan met de Historische Tentoonstelling van Friesland in het Stadhouderlijk Hof in Leeuwarden. Die tentoonstelling trok tienduizenden bezoekers en werd ook financieel een succes.
Met het batige saldo kon het genootschap in 1879 het achttiende-eeuwse Eysingahuis kopen. Twee jaar later, in 1881, opende daar het Fries Museum. De verzameling van het genootschap vormde een belangrijk fundament van de museumcollectie.
Het huidige Fries Museum op het Wilhelminaplein opende in 2013.
Jubileumtentoonstelling vanaf zomer 2027
In de tentoonstelling van 2027 willen het museum en het KFG laten zien hoe de verzameling van het genootschap in twee eeuwen tot stand kwam. Daarbij komen zowel bekende stukken als objecten aan bod die lange tijd minder aandacht hebben gekregen.
Het portret dat de restauratieverkiezing wint, krijgt eveneens een plaats in de tentoonstelling.
Stemmen kan tot en met 18 oktober via de website van het Fries Museum.
Stemmen voor de restauratieverkiezing
En dan ligt de beslissing eens niet bij een conservator, restaurator of commissie, maar bij het publiek: een onbekende jonge heer, Maeijke met haar geurbol of twee rijk uitgedoste kleuters. Na vier eeuwen wachten kunnen ze die paar weken verkiezingsstrijd er vermoedelijk ook nog wel bij hebben.