Verborgen parels in Aisne

Utopia heeft ooit bestaan en ze lag in Aisne

De Familistère van Godin, ooit de succesvolste utopische maatschappij ter wereld, lag jarenlang te verkommeren onder het stof, een schuilplaats voor landlopers en krakers. In 1991 erkend als historische monument kon, na een zoektocht naar financiën, het Utopia project in 2000 eindelijk van start gaan. Nu is Familistère één van de merkwaardigste toeristische site van Noord Frankrijk.

Klik hier voor de fotoreportage van Miet Waes en
La Familistère de Guise.

Godin was niet alleen super intelligent, maar had ook een groots rechtvaardigheidsgevoel

Jean-Baptiste André Godin groeide op als oudste van drie in een heel bescheiden gezin. Vader was slotenmaker en om in de levensbehoeften te voorzien, had het gezin enkele koeien en een klein stukje grond om groenten te telen. Op 11 jarige leeftijd moest Godin de school verlaten om mee de kost te verdienen. Hij leerde sloten maken en moest voor de koeien zorgen. Met de weinige centjes die hij verdiende, kocht hij boeken van Voltaire, Rousseau en Diderot, die hij las tijdens het hoeden van de koeien. De kleine Godin was niet alleen heel verstandig, maar had bovendien een groots rechtvaardigheidsgevoel. Als 17-jarige trok hij, zoals toen gebruikelijk was, als gezel of compagnon Frankrijk rond om werkervaring op te doen bij verschillende meesters, een traditie, die sinds de Middeleeuwen bestaat. Daar werd hij geconfronteerd met de erbarmelijke toestanden waarin de arbeiders van toen leefden en nam zich voor daar ooit iets aan te veranderen.

De successtory van de Godinkachels

Bittere armoede maakte dat de arbeiders hun huizen amper konden verwarmen. Daarom bedacht Godin een systeem om kachels in gietijzer te maken. Gietijzer is een uitstekende warmtegeleider en daarom zeer efficiënt bij het verwarmen van ruimtes. In 1840 opende hij een fabriek in Guisse. Het werd een successtory van jewelste en de bestellingen kwamen van overal uit Europa binnen uit alle lagen van de bevolking. Uiteraard wilden de rijken uitpakken met unieke, gepersonaliseerde en versierde exemplaren. Tot op vandaag worden er in Guisse nog steeds Godinkachels gefabriceerd.

Godin gunde zijn  arbeiders dezelfde levensstijl als de rijke elite

Godin was er zich van bewust dat hij zijn succes en rijkdom hoofdzakelijk te danken had aan het harde werk van zijn arbeiders. Daarom vond hij het niet meer dan rechtvaardig dat ook zij mee genoten van die inkomsten. Nu hij beschikte over het nodige kapitaal kon hij zijn droom – een utopische maatschappij creëren geïnspireerd op de socialistische ideeën van de Franse filosoof Fourier – waarmaken. De vele gebouwen, die zowel functioneel als esthetisch aantrekkelijk moesten zijn, groeiden uit tot een soort stad in de stad met grote woonblokken, winkels, scholen, crèches, een badhuis met groot zwembad met verstelbare bodem zodat ook de kinderen ervan konden genieten, een echt theatergebouw, mooi aangelegde tuinen. Kortom een utopia stad waar de arbeiders van dezelfde geneugten konden genieten als de rijke elite en dat in een tijd waar arbeiders in Europa in heel erbarmelijk toestand amper konden overleven. Elke familie kreeg in Familistère een ruim appartement toegewezen. Die werden gebouwd rond een groot overdekte binnenruimte, die werd gebruikt als speelruimte voor de kinderen, optredens, festiviteiten en dansavonden. Tot hun 14 jaar moesten de kinderen verplicht naar school en hun creatieve talenten konden ze ontwikkelen via toneel, muziek, dans… Uitzonderlijk waren ook de crèches zodat vrouwen meer tijd voor zichzelf hadden of konden meewerken indien ze dat wensten. Godin zelf woonden met vrouw en twee kinderen in een weliswaar groter en luxueuzer appartement op de site, maar die niet te vergelijken was met de pronkwoningen van andere rijk geworden industriëlen uit die tijd.

Aandelen in het bedrijf en een sociaal zekerheidsfonds

Door aandelen werden de arbeiders mede eigenaars van het bedrijf en hadden ze een zekere zeggenschap. Het was een goed bedacht systeem waarbij met veel factoren zoals o.a. anciënniteit werd rekening gehouden. Ook al werden de aandelen niet direct in geld uitgekeerd door een sociaal zekerheidsfonds konden zieken, weduwen of wie te oud werd om te werken verder genieten van de voordelen van Familistère.

Doodgezwegen en tegengewerkt

Alhoewel Godin een uniek project had gecreëerd, werd hij enkel door zijn arbeiders toegejuicht en kende daarbuiten heel wat vijanden en tegenkantingen. Voor de andere bedrijfsleiders was hij een luis in de pels. Iedereen wou bij Godin werken, maar uiteraard kon hij niet iedereen die bij hem kwam aan kloppen werk verschaffen. Dit leidde tot grote frustraties en sociale onrust bij arbeiders die elders werkten en uiteraard wilde de fabriekseigenaars de opbrengsten liever behouden voor eigen gewin en een rijkelijk leven voor henzelf en hun nageslacht. Ook de kerk zag het project van Godin met lede ogen aan. Weliswaar kreeg Godin een katholieke opvoeding was gedoopt en had zijn communie gedaan, maar had zich in zijn puberjaren reeds ontpopt als een geduchte antiklerikaal. Het was een doorn in het oog dat er op de site geen kerk werd gebouwd, dat zij het niet voor het zeggen hadden maar een leek, dat zowel de school als veel andere activiteiten zoals toneel, orkest en dansen gemengd waren, dat de vrouwen hun kinderen naar de crèche konden brengen en niet zelf opvoedden. In hun ogen kon dit enkel leiden tot  promiscue gedrag en verderf.

Wat me nog het meest verwonderde, is dat ook in de academische en wetenschappelijke wereld Jean-Baptiste André Godin werd doodgezwegen. In mijn opleiding ‘Politieke en Sociale Wetenschappen’ aan de KULeuven stond er, in de nochtans zeer omvangrijke cursus ‘Sociale geschiedenis’, geen woord in over Godin en zijn Familistère. Ik heb niet kunnen achterhalen of dit te maken had met het feit dat KULeuven een Katholieke Universiteit is.

Maar toch sporen nagelaten

Hoewel de meeste utopische gemeenschappen nooit lang volhouden, bleef de Familistère ook na de dood van Godin een functionerende gemeenschap tot in de 20ste eeuw. Zijn zoon stierf dertien dagen voor zijn vader, maar zijn tweede veel jongere vrouw en soulmate zette zijn werk verder samen met zijn dochter die geloofden in dezelfde idealen. Zesmaal heeft men een poging gedaan om het model van de Familistère elders te kopiëren, maar het draaide telkens uit op een mislukking. Toch heeft zijn werk en gedachten sporen nagelaten op gebied van sociale woningbouw en arbeiderswelzijn.

Familistère veel meer dan een toeristische attractie

Om Familistère te bezoeken moet je – naargelang je interesses – de nodig tijd voorzien. Rondleidingen nemen je mee door de geschiedenis van Familistère en de visie van Jean-Baptiste André Godin. Het is eveneens een museum, dat de geschiedenis en het erfgoed van de arbeidersbeweging en de utopische socialistische ideologieën van de 19e eeuw tentoonstelt.  Permanente en tijdelijke tentoonstellingen belichten de verschillende aspecten en het dagelijks leven en werk in die utopische stad. Familistère is bovendien het ideaal decor voor culturele evenementen die er vaak worden gehouden; theatervoorstellingen, concerten, festivals…  Evenementen die bedoeld zijn om de gemeenschap bij elkaar te brengen en een gevoel van verbondenheid en culturele verrijking te bevorderen. Er worden diverse educatieve programma’s en workshops aangeboden over geschiedenis, architectuur, sociale wetenschappen…zowel voor kinderen als volwassenen.

Maar het is ook gewoon leuk om in je eentje al die verschillende gebouwen zoals zwembad, theater, de appartementen van de arbeiders en die van Godin te verkennen en te kuieren in de mooi aangelegde tuin. Je kan er een daguitstap van maken want naast het onthaal is er een restaurant en tearoom.