De redactie
Schilderij ‘straalt’ weer en oogt dieper dan ooit
Na anderhalf jaar werk is een van de beroemdste schilderijen van Nederland zichtbaar veranderd. Met het aanbrengen van een nieuwe vernislaag in december 2025 is de restauratie van De stier (1647) van Paulus Potter succesvol afgerond. Restauratoren Abbie Vandivere en Jolijn Schilder werkten vanaf de zomer van 2024 – na uitgebreid vooronderzoek – aan het doek, bovendien voor de ogen van het publiek.
Het resultaat is opvallend: het schilderij is driedimensionaler geworden. Meer diepte, meer contrast, meer lucht. Of zoals je het ook kunt zeggen: de stier staat er weer alsof hij gisteren even uit de wei is gelopen.
Van vergeeld naar levendig
Door de eeuwen heen was De stier bedekt geraakt met vergeelde vernislagen en overschilderingen. Die hebben de kleuren donkerder gemaakt en het beeld vlakker. Tijdens de restauratie is het werk:
- ontdaan van oude, vergeelde vernislagen
- bevrijd van overschilderingen uit het verleden
- hersteld waar beschadigingen zaten
- opnieuw voorzien van een passende vernislaag
De restauratoren zeggen dat het doel steeds was om zo dicht mogelijk bij de oorspronkelijke intentie van Potter te komen: hoe hij het schilderij in 1647, op 22-jarige leeftijd, bedoeld heeft.
“We keken anderhalf jaar lang over de schouder van Potter,” aldus Vandivere en Schilder.
“Hij werkte spontaan en nogal wispelturig. Hij wijzigde voortdurend de voorstelling, voegde zaken toe, haalde ze weg. Het was een reis door de tijd.”
De lastigste puzzel: later aangebracht schilderwerk
Een van de grootste uitdagingen was het verwijderen van latere overschilderingen. Sommige daarvan waren al twee eeuwen oud en zaten technisch gezien bijna “vergroeid” met de originele verflaag. Daar moet je dus met het geduld van een monnik én de hand van een chirurg aan werken.
Daarnaast speelde steeds de ethische vraag: hoe ver ga je met retoucheren zonder Potters werk geweld aan te doen? Zeker omdat Potter pigmenten gebruikte die na 380 jaar zijn vervaagd, waardoor onderliggende lagen langzaam zichtbaar werden. Per deel van het schilderij werd afgewogen: laten zoals het nu is, of (reversibel) terugtonen zodat het beeld weer klopt.
Potter was een twijfelaar (en dat is goed nieuws)
Tijdens het onderzoek werd duidelijk hoe experimenteel Potter te werk ging. Vandivere en Schilder onderzochten zes Potter-schilderijen en zagen overal hetzelfde fenomeen: Potter veranderde veel tijdens het schilderen. Maar bij De stier was het extreem.
Die wijzigingen heten pentimenti (letterlijk: ‘berouwtjes’). Onder meer ontdekt:
- het houten hek liep ooit door onder de kop van het dier
- het lijf van de stier werd meerdere keren aangepast in omvang
- er stond een grote plant rond de koe
- de gebouwen aan de horizon werden flink gewijzigd
- en Potter vergrootte het doek tijdens het schilderproces
Kortom: Potter was 22, geniaal, en duidelijk niet bang om zijn eigen plan te slopen als hij iets beters zag.
De lucht: van dreigend naar vroegzomers
Voor vaste museumbezoekers is vooral één verandering direct zichtbaar: de lucht. Voor de restauratie leek er een onweersbui op komst. Maar dat bleek grotendeels een donkere overschildering over een oude beschadiging.
Na het verwijderen daarvan verandert het hele seizoen: de scène speelt zich nu af op een vroegzomerse dag, rond mei/juni. Potter blijkt de weersituatie veel realistischer geschilderd te hebben dan eeuwenlang gedacht.
De beruchte ‘Franse tak’ is verdwenen
Een bijzonder hoofdstuk is de zogeheten ‘Franse tak’. Toen De stier in 1795 door Franse revolutionaire troepen werd geroofd en in het Louvre belandde, werd daar een beschadiging gezien. De oplossing toen: er werd een extra takje aan de boom toegevoegd.
Die toevoeging was nooit Potters bedoeling en beïnvloedde de compositie. Er is lang gediscussieerd wat ermee moest gebeuren. De uitkomst: de tak is reversibel overschilderd en voor bezoekers niet meer zichtbaar. Het effect is subtiel maar belangrijk: de stier heeft weer meer ruimte boven zich, zoals Potter het bedoelde.
Nog even te zien in het restauratieatelier
Het schilderij hangt nog een maand in het publiek toegankelijke restauratieatelier. Vanaf eind februari keert De stier terug naar de vaste plek in de Potterzaal.
De timing is extra passend: vorig jaar werd herdacht dat Paulus Potter 400 jaar geleden werd geboren. Op 17 januari 2026 is het bovendien 372 jaar geleden dat hij overleed.
En nu hangt hij er dus weer bij alsof hij net klaar is met schilderen, alleen Potter zelf is even koffie halen.