De redactie
Dichter bij Paulus Potter dan ooit
Het Mauritshuis start deze maand met de laatste fase van de restauratie van Paulus Potters meesterwerk De stier (1647). Sinds maart 2024 werkt een team van restauratoren zichtbaar voor publiek aan het enorme doek van 236,5 x 341 cm, in een speciaal ingerichte zaal die toepasselijk “de stal” wordt genoemd. In december moet het werk klaar zijn, maar eerst wachten nog spannende keuzes en dilemma’s.
Kleur, licht en… borsthaar
Het verwijderen van de vergeelde vernislaag liet de kleuren weer stralen. Eeuwenoude overschilderingen verdwenen, waardoor beschadigingen zichtbaar werden – soms was Potters verf zelfs helemaal weg. Die plekken vullen de restauratoren nu minutieus in, met als doel zo dicht mogelijk bij Potters intentie te blijven.
Soms leidt dat tot discussies. Zo kreeg ‘boer Teun’, bekend van het leesplankje, in de jaren ’70 een flinke dosis donker borsthaar mee. Tijdens de huidige behandeling verdween dat kunstmatige kapsel; Teuns borst is nu subtieler en natuurlijker teruggeschilderd.
Een Franse tak en een veranderde lucht
Ook bovenin het doek doemt een dilemma op. Toen Franse revolutionaire troepen het schilderij in 1795 roofden en meenamen naar het Louvre, lieten conservatoren daar een extra tak overschilderen om een beschadiging te verbergen. Die tak was nooit Potters bedoeling, maar wél onderdeel van de geschiedenis. Moet hij blijven zitten of verdwijnen?
De luchtpartij, het meest overschilderde deel van het werk, onderging eveneens een metamorfose. Waar ooit een dreigende onweersbui leek te hangen, onthult de restauratie nu een frisse, vroege zomerdag. Potter schilderde de atmosfeer veel realistischer dan men decennialang dacht.
Pentimenti en ethische keuzes
Het team ontdekte bovendien tal van pentimenti – veranderingen die Potter tijdens het schilderen zelf aanbracht. Hij vergrootte het doek met extra stukken linnen en paste details aan: het houten hek liep aanvankelijk onder de stier door, planten en gebouwen wisselden van vorm, en zelfs de geslachtsdelen van de stier veranderden meerdere keren van omvang.
“De komende maanden draait het vooral om de ethische uitdagingen,” zeggen restauratoren Abbie Vandivere en Jolijn Schilder. “We vullen details aan zoals Potter het bedoelde, maar zonder onze eigen interpretatie. Het moet de hand van Potter blijven – wij schilderen slechts in zijn geest.”
Publiek kijkt mee
Tot en met december blijft De stier in zaal 2 te zien, waar bezoekers de restauratie live kunnen volgen in de ‘stal’. Het resultaat moet Potters meesterwerk dichter bij zijn oorspronkelijke kracht brengen dan ooit sinds de 17de eeuw.