Koen Mortelmans
Historische omgeving kiest voor eigentijdse aanpak
Het Turano-stuwmeer, in de Italiaanse provincie Rieti, kwam pas in de twintigste eeuw tot stand, maar de hele streek ademt een veel oudere geschiedenis uit. Vandaag is het een rustige omgeving, die uitnodigt tot ontspannen, maar de bewaard gebleven oude architectuur getuigt van een gewelddadig verleden. In sommige perioden was er zoveel oorlogsgeweld dat er niets meer van overbleef.
Dat je er geen sporen meer vindt van de voorchristelijke Sabijnse cultuur kan meer te maken hebben met de Sabijnse Maagdenroof, al was die ook niet helemaal geweldloos. Maar later passeerden er onder meer ook Saracenen en Noormannen, een Duitse keizer en, tijdens de Tweede Wereldoorlog, een verdwaalde geallieerde bommenwerper.
Het Turanomeer is een kunstmatig meer. Het ontstond in 1938, door de bouw van een dam. Die moest tegelijk overstromingsproblemen van de rivier Velino oplossen en voor ‘groene’ (in die tijd werd deze term nog niet gebruikt) elektriciteit zorgen. Het Turanomeer vormt samen met het nabijgelegen Saltomeer één hydraulisch systeem. Via een 9 kilometer lange tunnel onder de Monte Navegna wordt water tussen beide reservoirs uitgewisseld om de wateraanvoer naar de waterkrachtcentrale van Cotilia te regelen. Het meer is slechts 5,6 vierkante kilometer groot, maar heeft wel een oeverlijn van 38 kilometer, met kleine strandjes en informele plekken. Dit maakt het erg geschikt voor recreatie, zonder echt drukke plekken.
Gevarieerd landschap
Internationaal is het vooral bekend bij pelgrims, die de Cammino di San Benedetto (Benedictusweg) afleggen. Binnenlands is het, op – langs de weg 90 km van het centrum van Rome – een meer algemeen vertrouwde bestemming. Zeilen, kajakken, georganiseerde en ongeorganiseerde trektochten en – strikt gereglementeerd vissen – behoren tot de mogelijkheden. De wegen rond het meer bieden in elke bocht een ander uitzicht, maar nergens ontwaar je er grootschalige bebouwing.
Emissieloze boottochten
Op een steile landtong langs het meer is Castel di Tora vandaag een toeristische vertrekplaats. Vanaf hier kan je met de door zonne-energie aangedreven elektrische boot een tocht over het water maken. Er worden ook opleidingen voor kajakkers en natuurverkenners georganiseerd. In de omliggende heuvels van de Riserva naturale Monte Navegna e Monte Cervia leven wilde zwijnen, vossen, herten en steenarenden en tieren brem, tijm, beuk, eik en kastanje welig. Truffelspecialisten vinden er zowel zwarte als witte truffels.
Robuuste architectuur
Het dorp zelf was eeuwenlang een versterkte plaats, een toevluchtsoord voor de bewoners van de minder verdedigbare dorpen in de omgeving. Heel wat gebouwen ogen erg robuust. Vooral de vroegere poortgebouwen vallen daarbij op. Het kasteeldorp biedt een aantal mooie panorama’s op het meer en omgeving. In het velden waren dit vooral uitkijkplaatsen, omdat bewegingen van mogelijke en reële vijanden te observeren.
De hellende straatjes vormen een wirwar van doorgangen en portalen, trappen en half verdoken of verhoogde woonniveaus. Inscripties op hergebruikt bouwmateriaal bevestigen de Romeinse geschiedenis. Alles samen is het dorp toch behoorlijk klein, op een uurtje heb je er alles gezien.
Spookdorp
Tegenover Castel dit Tora ligt Antuni, een heuveldorpje dat sinds de bouw van de dam een schiereiland is. De bewoners trokken er geleidelijk weg en na een op de verkeerde plaats uitgevoerd bombardement in de Tweede Wereldoorlog liep het verder leeg. Vanaf de jaren negentig werd het weer opgeknapt, met als belangrijkste restauratieproject het vijftiende-eeuwse, met fresco’s versierde Palazzo del Drago.
Antuni is nu alleen te voet of per boot bereikbaar. Bezoeken kan alleen na reservatie en mét gids. Tijdens een boottocht over het meer kan je wel een glimp opvangen van de Eremo di San Salvatore, een grot in de steile rotswand, die ooit als kluizenaarswoning fungeerde.
Verrassende kunst
Castel di Tora zelf heeft ook een hedendaags kantje, dat naadloos aansluit bij de elementen uit het verleden. Zo is in een van de natuurstenen bouwelementen het silhouet van een auto te zien, maar dat is een uitzondering. Verspreid over het hele dorp zie je gevelversieringen, gemaakt met stukjes schelpen van zwanenmosselen. De afbeeldingen zijn die van lokale dieren en planten.
Die schelpdieren komen veel voor in zoet water, waar ze zich voeden met klein, zwevend organisch materiaal. Doordat ze op die manier het water filteren spelen ze een belangrijke rol in het ecologische systeem. In 2017 daalde het waterpeil in het meer fors, het gevolg van een ernstige droogte. Veel mosselen stierven en hun schelpen spoelden massaal aan op de oevers.
Kunstenares Elisabetta Catamo (°1978) zag er wel wat in. Ze verzamelde de grote schelpen, die langs de buitenkant vrij ordinair ogen, maar langs de binnenkant zilverachtig glanzen. Verdere ontwikkelde ze een systeem, waarbij ze de verbrijzelde schelpen op houten frames tot herkenbare figuren herschikte. Die frames zijn daarna aan de dorpsgevels bevestigd.