De redactie
Van 6 maart tot en met 30 augustus 2026 presenteert Teylers Museum de tentoonstelling Gevaarlijke boeken – 500 jaar wetenschap onder vuur. Aan de hand van ruim twintig (populair)wetenschappelijke werken volgt de bezoeker hoe Kerk en Staat in Europa en de Verenigde Staten eeuwenlang probeerden kennis te beteugelen. Want kennis is macht en macht maakt nerveus.
Verlichting als bedreiging
Een van de topstukken is de Encyclopédie van Denis Diderot en Jean le Rond d’Alembert. Dit monumentale werk bundelde alle kennis van de achttiende eeuw en belichaamde het denken van de Verlichting: wie kennis bezit, kan zelfstandig oordelen en machthebbers bevragen. Precies dát maakte het boek verdacht.
Ook Systema naturae van Carl Linnaeus veroorzaakte opschudding. Hij classificeerde planten op basis van seksuele kenmerken en plaatste de mens tussen de viervoeters, naast apen. Voor velen was dat ketters. Georges-Louis Leclerc de Buffon stelde in zijn Histoire & Théorie de la Terre (1749) dat de aarde 75.000 jaar oud was, aanzienlijk ouder dan de Bijbel suggereert. Verboden en boekverbrandingen volgden.
De Index van Verboden Boeken
Na de uitvinding van de boekdrukkunst verspreidden ideeën zich razendsnel. De reactie van de Kerk kwam in 1559 met de Index Librorum Prohibitorum. Op deze lijst stonden talloze werken die in de tentoonstelling te zien zijn.
Een van de beroemdste is De revolutionibus orbium coelestium van Nicolaus Copernicus. Het zwaarst gecensureerde exemplaar, bruikleen uit Cremona, toont hoe complete passages over de draaiende aarde werden verwijderd of weggepoetst. Zolang zijn heliocentrische theorie als hypothese werd gepresenteerd, liet de Kerk het oogluikend toe. Toen Galileo Galilei deze als feit verdedigde, volgde censuur en veroordeling. Ook zijn werk ligt in Haarlem opengeslagen.
Staatscensuur en ideologie
Niet alleen religieuze autoriteiten beperkten kennis. In de Sovjet-Unie leidde het Lysenkoïsme, een politiek opgelegde landbouwtheorie, tot rampzalige hongersnoden. In nazi-Duitsland werd de relativiteitstheorie van Albert Einstein verboden. Wetenschap werd ondergeschikt gemaakt aan ideologie.
Ook thema’s als seksualiteit, anticonceptie en abortus werden door staten gecontroleerd of verboden. De tentoonstelling laat zien hoe censuur vaak juist die kennis treft die maatschappelijke verandering in gang kan zetten.
Wetenschap vandaag
Met Gevaarlijke boeken verbindt Teylers Museum verleden en heden. In academische kringen groeit opnieuw bezorgdheid over politieke druk op onderzoek, onder meer in de Verenigde Staten. De tentoonstelling stelt daarom een actuele vraag: hoe vrij is wetenschap vandaag?
Naast de expositie organiseert het museum lezingen en een podcastaflevering rond het thema. Wie door de historische bibliotheek wandelt, ziet dat boeken soms gevaarlijker werden gevonden dan wapens. En misschien is dat nog steeds zo.